Nga ku ta nisësh historinë: gjashtë libra për lexuesin që s'është historian

Në shkollë, historia shpesh ishte një listë: një datë, një betejë, një mbret. Ti i mësoje përmendsh, i thoshe para klasës dhe pas një jave i harroje. Askush nuk të tha se pas atyre emrave kishte njerëz që kishin frikë, interesa, dashuri dhe gabime.

Lajmi i mirë është se interesin për historinë, që ta ka marrë shkolla, mund ta rifitosh si i rritur. Dhe nuk ka nevojë të nisësh me një vëllim të trashë për specialistët. Disa libra janë shkruar posaçërisht për lexuesin që e do historinë, por nuk ka kohë të lexojë tre mijë faqe. Ja gjashtë prej tyre, të ndarë sipas asaj që të tërheq.

Nëse do ta shohësh gjithçka si një rrjedhë të vetme

A Little History of the World nga E. H. Gombrich është shkruar fillimisht për të rinj, dhe kjo duket në çdo faqe: fjali të thjeshta, kapituj të shkurtër dhe një ton sikur dikush po të tregon një histori gjatë një mbrëmjeje. Nga njerëzit e parë deri në kohën moderne, gjithçka është një histori e vetme. Nuk është e plotë dhe nuk pretendon të jetë, por të jep një skelet mbi të cilin mund të vësh gjithçka tjetër që do të lexosh më pas.

Nëse të tërheq një perandori

Mary Beard, në SPQR: A History of Ancient Rome, nuk e ndjek Romën vetëm me bëmat e perandorëve. Ajo pyet më shumë se si e dimë atë që besojmë dhe sa prej legjendave janë ndërtuar më vonë. Rezultati është një libër që të mëson të lexosh historinë me sy të hapur, ndërkohë që të tregon se si një qytet i vogël u bë një fuqi e madhe. Është më i trashë se të parët, por është shkruar me humor dhe me kuriozitet.

Nëse të pëlqen të ndjekësh lidhjet

Peter Frankopan, te The Silk Roads: A New History of the World, e vë në qendër jo Evropën, por rrugët që lidhnin Lindjen me Perëndimin: tregtia, fetë, idetë dhe armiqësitë që udhëtonin nëpër to. Për një lexues nga Ballkani ky është një ndryshim i këndshëm këndvështrimi: ajo që shpesh e quajmë periferi, këtu del udhëkryq. Mund të të duket disa herë i dendur, por e shpërblen çdo faqe me shembuj të rinj.

Nëse të intereson një njeri që ndryshoi hartën

Jack Weatherford, në Genghis Khan and the Making of the Modern World, e tregon mongolin jo vetëm si pushtues, por edhe si ndërtues të një rrjeti tregtie, postash dhe shkëmbimi idesh që ndikoi shumë vende. Autori paraqet një figurë që kemi mësuar ta shohim vetëm si frikë dhe e lidh me botën që erdhi pas saj. Është një mënyrë e mirë për të mësuar që historia nuk ka vetëm heronj dhe djaj.

Nëse do të kuptosh vendin tënd

Miranda Vickers, te The Albanians: A Modern History, ndjek historinë e shqiptarëve në kohët moderne. Për një lexues shqiptar, ky është libri që lidh historinë e madhe me atë që ka ndodhur këtu. Është një rast për të parë vendin tënd nga jashtë, me sytë e dikujt që e përshkruan pa dashur t'i bëjë qejfin askujt.

Nëse do të dëgjosh zërin e parë të historisë

Herodoti, që shpesh quhet babai i historisë, shkroi The Histories mbi njëzet e pesë shekuj më parë. Nuk është lexim i lehtë, por është i shkruar si tregim: udhëtime, zakone të çuditshme, histori të bukura që nuk dihet gjithmonë a janë të vërteta. Lexoje më vonë, pasi të kesh lexuar disa nga librat e mësipërm, për të parë se si nisi i gjithë zanati.

Pse historia e treguar mbahet mend më mirë

Kur lexon një listë datash, truri nuk ka ku t'i kapë. Kur lexon një histori me njerëz, me vendime dhe me pasoja, ai ndjek fillin natyrshëm, sepse kjo është mënyra si kemi mësuar gjithmonë. Prandaj librat e mësipërm janë shkruar si tregime. Datat vijnë vetë, si shenja në rrugë, jo si qëllim.

Edhe diçka tjetër ndihmon: një libër historie i mirë të bën të pyesësh. Pse ra një perandori që dukej e pathyeshme? Pse një qytet i vogël u bë qendër e botës? Pyetjet e tilla të mbeten në mendje dhe të çojnë te libri tjetër.

Si ta lexosh historinë pa u lodhur

• Mbaj një hartë pranë. Gjysma e ngatërresës në histori vjen nga mosditja se ku ndodhi çdo gjë.
• Mos u mundo t'i mbash mend të gjitha datat. Mbaj lidhjet: pse ndodhi kjo, çfarë solli më pas.
• Lexo një libër në një kohë. Mos fillo tre njëherësh, sepse perandoritë do të përzihen.
• Mos harro se çdo autor bën zgjedhje. Një libër historie është argument, jo pasqyrë. Nëse mundesh, lexo më vonë një autor që e sheh ndryshe.
• Kthehu te libri i lënë mënjanë. Libri që të dukej i mërzitshëm në vitin e kaluar mund të të flasë tani.

Një plan i vogël për tre muaj

Nëse nuk di nga të fillosh, ja një radhë e thjeshtë. Muajin e parë lexo Gombrich-un, që të ndërtosh skeletin. Muajin e dytë zgjidh një nga tre librat e mesëm sipas asaj që të tërheq më shumë: Roma, rrugët e tregtisë ose mongolët. Muajin e tretë lexo librin për shqiptarët, kur të kesh tashmë një pamje më të gjerë për të kuptuar se ku futet vendi yt në të gjithë tablonë.

Nuk ka rëndësi nëse nuk e ndjek saktësisht. Rëndësi ka të kesh një libër që e le kur ke pak kohë dhe e merr përsëri me kënaqësi.

Kur një libër duket shumë i trashë

Disa nga këto libra kanë mbi pesëqind faqe dhe nuk ka turp të mos jesh i sigurt se do ta mbarosh. Një përmbledhje, si ato në Sofia, të jep idetë kryesore kapitull pas kapitulli në pak minuta dhe të ndihmon të vendosësh nëse ia vlen ta lexosh të plotë. Është si të shikosh hartën përpara se të nisesh udhëtimin.

Zgjidh një libër nga lista sipas asaj që të tërheq sot, jo sipas asaj që mendon se „duhet“ të lexosh. Historia e mirë fillon nga kureshtja.